iyot deneyi

İyot Saati Deneyi

Diğer deney föylerine ulaşmak için TIKLAYINIZ.

İyot saati deneyinin videolu anlatımı için TIKLAYINIZ.

Fen Bilimleri

4.Sınıf

2.Ünite: Canlılar ve Yaşam

Besinler ve Özellikleri

Fen Bilimleri

8.Sınıf

4.Ünite: Madde ve Doğası

Kimyasal Tepkimeler

Deneyin Adı: İyot Saati Deneyi (Iodine Clock Reaction)

Deneyin Amacı: Kimyasal bir tepkimenin gözlemlenmesi ve kütlenin korunması. (4.sınıf için amaç: Karbonhidrat olan nişastanın iyot ile ayırt edilebilmesi.) (İndirgenme- Yükseltgenme olayının gözlemlenmesi.)

Kullanılan Malzemeler:

  • 2 tane 1000 mg C vitamini (4 tane 500 mg’ da olabilir.) -A
  • Tentürdiyot %5 15 ml ( %2 30 ml olabilir.) -A
  • Distile Su 500ml (Kaynatılmış su ılık kullanabilirsiniz) – A ve B
  • 3 g nişasta (mısır veya buğday) -B
  • 75 ml Hidrojen Peroksit (H2O2) -B
  • 2 tane 250 ml Erlen – A ve B
  • 1 tane 100 ml beherglass -A
  • 1 tane 250 ml beherglass
  • Spatül
  • Baget

 

Deneyin Yapılışı: İki tane A ve B olmak üzere solüsyon hazırlanır.

A Solüsyonu B solüsyonu
  • 2 tane 1000 mg C vitamini toz haline getirilir.
  • 100 ml beherglasın içerisine konulur ve üzerine 30 ml su ilave edilir.
  • C vitamini parçaları çok kaldıysa süzgeç kağıdı ile süzülür.
  • Solüsyon 250 ml erlenin içerisine boşaltılır. 15 ml tentürdiyot ilave edilir.
  • Solüsyon su ile 250 ml ye tamamlanır.
  • 4 gram nişasta 250 ml erlenin içerisine konulur ve 175 ml su ilave edilir.
  • Erlen çalkalanır.
  • 75 ml hidrojen peroksit (H2O2) üzerine eklenir.

250 ml olan beherglassın içerisine 50 ml solüsyon A’da ve B’den konulur ve gözlemlenir.

Gözlemlerken baget yardımıyla karıştırabilirsiniz veya çalkalayabilirsiniz.

 

Tahmin:

Sizce A ve B solüsyonunu karıştırdığımızda neler olabilir? Tahminlerinizi nedenleriyle birlikte açıklayınız.

 

 

 

 

Gözlem:

Deneyde neler gözlemlediniz?

 

 

 

 

 

Açıklama:

Yaptığımız iyot saati deneyi nde hangi sonuçlara ulaştınız?  Tahminleriniz doğru mu? Karşılaştırınız.

 

 

Solüsyon A renkliyken bir süre sonra neden renksiz oldu?

 

 

Hangi renkleri gözlemlediniz, bunun sebebi ne olabilir?

 

 

 

Çözeltiyi neden karıştırdık veya çalkaladık?

 

 

 

Daha hızlı renk değişimi için neler yapabiliriz?

 

 

Daha yavaş bir renk değişimi için neler yapabiliriz?

 

 

Tepkimenin denklemi nedir?

Kendime Not!
  • Öğrencilerime tahmin aşamasında bolca düşünmelerini sağlamalıyım. Renk değiştirir cevaplarıyla yetinmemeliyim. Neden renk değiştireceğini, deneyde ne olduğunu keşfetmelerini sağlamalıyım.
  • Tahminlerini muhakkak yazdırmalıyım. Çünkü gözlemleri ile tahminlerini karşılaştırmalarını istiyorum. Bu sayede nerede hatalı nerede doğru düşündüklerini fark edebilirler.
  • İyotlu saat oluşturmak için birçok farklı deney çeşidi var. Ama hepsinin ortak noktası bir miktar iyot ve nişasta.

Karbonhidrat, protein ve yağları ayırabilmek için ayraç kullanılır. Karbonhidrat olan nişasta ise iyot ayracıyla ayırt edilebilir. Normalde kahverengi olan iyot, nişastaya damlatılırsa mavi- mor rengi gözlemlenir. Nişasta, bitkilerin glikozu depo şeklidir. Pirinç, yaprak, patates, makarna da nişasta bulunur.

Bu deneyde de aniden gördüğümüz mavi mor rengi iyodun nişastayla verdiği renktir.

  • Solüsyon A’da bulunan C vitaminin içerisinde “Askorbik asit” vardır. Bu asit iyotla tepkimeye girer. Kahverengi olan iyot bu tepkime sonucunda renksiz bir hale bürünür. Çünkü tepkime sonucunda iyodun bağları kırılır ve iyonlarına ayrılır. Bu yüzden de rengini kaybeder.

Burada oluşan tepkime;

C6H8O6  + I2 ® C6H6O6  + 2I + 2H+

I2: Renkli İyot

2I: Renksiz İyot İyonu

2H+: Asidik Proton

İyot indirgenir.

  • Başta oluşturduğumuz solüsyon A renksiz bir hal aldı. Bunun sebebi tentürdiyottaki iyotla vitamin C’de bulunan askorbik asitten dolayıydı. Solüsyon B’yi oluşturduğumuzda renksizdi. Dikkatli baktığımızda oluşan bulanıklık ise nişastadan kaynaklıydı. Solüsyon A ve B’ yi eşit miktarda karıştırdığımızda ise bir süre sonra mavi – mor renk gözlemledik.
  • Solüsyon A’ da iyotlar, iyot iyonuna dönüşmeye devam edecektir. Solüsyon A, B ile karıştırıldığında ise hidrojen peroksitle iyot iyonları tepkimeye girip iyot oluşturacaktır. Bu iki tepkime birbirleriyle yarışacak, bir yandan iyot iyonları oluşken bu iyot iyonları iyoda dönüşecek iyotlar da iyot iyonlarına dönüşecektir. Yani bir kısır döngüye girecektir. Ta ki askorbik asit tükenene kadar. Hidrojen peroksidi fazla eklediğimiz için askorbik asit bitse de iyot iyonlarını iyona yükseltecek kadar vardır. Bu yüzden de zamanla ortamda I2 birikmeye başlar.  Bu tepkimenin denklemi;

H2O+ 2I + 2H+  ® 2H2O  + I2

2I: Renksiz İyot İyonu

2H+: Asidik Proton

I2: Renkli İyot

İyot yükseltgenir.

Biriken I2 ile I triiyodürü (I3) oluşturur. Triiyodür de hızlı bir şekilde nişasta ile kompleksleşir. Buradaki tepkime denklemi;

I2 + I ® I3

I3 + Nişasta ® Mavi – Mor İyot Nişasta Kompleksi

  • Çözeltiyi çalkalamamızın veya karıştırmamızın sebebi maddelerin birbirleriyle iyice karışıp daha hızlı tepkimelerinin gerçekleşmesi içindir. Bu sayede daha hızlı ve sıvının her yerinde aynı anda renk değişimini gözlemlemiş oluruz.

İki beher arasında sıvıyı birbirlerine sürekli aktararak da bunu yapabilirsiniz.

  • Renk değişiminin hızlı olmasını istersek reaksiyon sıcaklığını arttırmalıyız. Normalde renk değişimi 60 saniye sürmektedir. Bunu hızlandırmak için solüsyonları mikrodalga da 50° C’ ye kadar ısıtabiliriz. Bu sıcaklıkta ise renk değişimi 10-20 saniye arasında gerçekleşti. Mikrodalganız yoksa solüsyonlarda kullandığınız suyu 50° C sıcaklığında tercih edebilirsiniz.

Renk değişiminin hızını sadece sıcaklık etkilemez. İçerisine giren maddelerin miktarları da önemlidir. Örneğin C vitaminini daha az koyarsak, daha çabuk tükenir ve daha hızlı renk değişimini gözlemleyebiliriz. Ortamdaki H2O2 ve Iartarsa da renk değişimi hızlı olur.

  • Daha yavaş bir renk değişimi için sıcaklığı düşürebilir, ortama C vitamini ekleyebilir, H2O2 ve I Uzun süre belki de saatler sonra renk değişimi gerçekleşecektir.
  • Tepkimenin denklemleri;

Solüsyon A: C6H8O6  + I2 ® C6H6O6  + 2I + 2H+

Solüsyon A + Solüsyon B: H2O+ 2I + 2H+  ® 2H2O  + I2 (Yukarıdaki tepkime burada da devam ediyor. Ta ki askorbik asit tükenene kadar.)

İyot birikmeye başladıktan sonra: I2 + I ® I3

I3 + Nişasta ® Mavi – Mor İyot Nişasta Kompleksi

  • Elbiselerimiz lekelenebilir. Dikkat etmeliyiz.
  • H2O2 cildimize zarar verebilir. Eldiven takmalıyız.

Cansel Göker

2 Thoughts to “İyot Saati Deneyi Föyü”

  1. Great content! Super high-quality! Keep it up! 🙂

    1. mfurkanwp

      thank you 🙂

Leave a Comment